पोकळी असलेल्या झाडांना संरक्षीत झाडांचा दर्जा द्यावा..! 

आधुनिक केसरी न्यूज

पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ

भारतीय राखी धनेशच्या विणीसाठी झाडात पोकळी असलेली झाडे वाचवणे आपले कर्तव्य आहे.ग्रामपंचायत,नगरपालिका,महानगरपालिका यांनी पोकळी असलेली झाडांचा शोध घेऊन ती संरक्षीत केली पाहिजेत.

भारतीय राखी धनेश आणि त्यांच्या घरट्याचे रक्षण.

भारतीय राखी धनेश (Indian Grey Hornbill) हा महाराष्ट्राच्या अनेक भागांमध्ये, विशेषतः जळगावसारख्या ठिकाणी आढळणारा एक सुंदर आणि महत्त्वाचा पक्षी आहे. या पक्षाची सर्वात खास गोष्ट म्हणजे त्याचे घरटे बांधण्याची पद्धत. धनेश पक्षी आपली घरटी झाडांच्या नैसर्गिक पोकळीत बनवतो. ही पोकळी त्यांच्या प्रजनन आणि पिल्लांच्या वाढीसाठी अत्यंत आवश्यक असते. दुर्दैवाने, शहरीकरण, जंगलतोड आणि जुनी झाडे तोडल्यामुळे या पोकळी असलेल्या झाडांची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे, ज्यामुळे भारतीय राखी धनेशच्या अस्तित्वावर मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

 धनेश पक्ष्यासाठी पोकळी असलेल्या झाडांचे महत्त्व

धनेश पक्षी (Hornbill) आपल्या लांब आणि मोठ्या चोचीमुळे घरटे बांधू शकत नाही, म्हणूनच तो विणीच्या हंगामात पोकळी असलेल्या झाडाची निवड करतो.या पोकळ जागी तो अंडी घालतो आणि पिल्लांना वाढवतो.

त्यामुळेच धनेश पक्ष्यांसाठी झाडातील पोकळी म्हणजे केवळ एक घरटे नाही, तर ते त्यांचे जीवनचक्र पूर्ण करण्यासाठी एक अनिवार्य अधिवास आहे. मादी धनेश एकदा घरट्यात शिरली की,नर धनेश चिखल आणि विष्ठेचा वापर करून घरट्याचे दार बंद करतो. फक्त एक लहानशी फट ठेवतो, जिथून नर तिला आणि पिल्लांना अन्न पुरवतो. यामुळे घरट्यातील पिल्ले आणि मादी सुरक्षित राहतात. जर योग्य पोकळी असलेली झाडे उपलब्ध नसतील, तर धनेश पक्ष्यांचे प्रजनन थांबू शकते आणि त्यांची संख्या कमी होऊ शकते.

 ग्रामपंचायत, नगरपालिका आणि महानगरपालिका यांची भूमिका.

भारतीय राखी धनेश आणि पर्यावरणातील त्यांच्या महत्त्वाचे संरक्षण करण्यासाठी, ग्रामपंचायत, नगरपालिका आणि महानगरपालिका यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यांनी या दिशेने तातडीने काही पावले उचलणे आवश्यक आहे:

पोकळी असलेल्या झाडांचा शोध आणि संरक्षण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी त्यांच्या हद्दीतील सर्व पोकळी असलेल्या झाडांचा सर्व्हे करून त्यांची नोंदणी करावी. ही झाडे कोणत्याही परिस्थितीत तोडली जाणार नाहीत याची खात्री करावी. अशा झाडांना 'संरक्षित वृक्ष' असा दर्जा देऊन त्यांच्याभोवती कुंपण घालणे किंवा माहिती फलक लावणे आवश्यक आहे.

जनजागृती अभियान : सामान्य नागरिक, विशेषत  लहान मुले आणि तरुण पिढीमध्ये धनेश पक्ष्याचे महत्त्व आणि त्यांना वाचवण्याची गरज याबद्दल जनजागृती करावी. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये याविषयी माहिती द्यावी. नवीन झाडे लावताना विचार: नवीन वृक्षारोपण करताना, भविष्यात पोकळी निर्माण होऊ शकतील अशा देशी वृक्षांच्या प्रजातींना प्राधान्य द्यावे. उदा. वड, पिंपळ, चिंच, आंबा यांसारखी जुनी आणि मोठी झाडे धनेश पक्ष्यांसाठी उपयुक्त ठरतात.

 धोरणात्मक बदल : विकास प्रकल्पांना परवानगी देताना, पोकळी असलेल्या झाडांचे संरक्षण हे एक महत्त्वाचे निकष असावे. शक्य असल्यास, विकास प्रकल्पांचा आराखडा अशा प्रकारे तयार करावा की, या झाडांना कोणताही धोका पोहोचणार नाही.

संशोधन आणि देखरेख : स्थानिक पक्षी निरीक्षक गट आणि पर्यावरण संस्थांच्या मदतीने धनेश पक्ष्यांच्या संख्येवर आणि त्यांच्या घरट्यांवर नियमित देखरेख ठेवावी. यामुळे त्यांच्या गरजा आणि आव्हाने समजून घेण्यास मदत होईल.

आपले कर्तव्य : भारतीय राखी धनेश केवळ एक सुंदर पक्षी नाही, तर तो आपल्या पर्यावरणाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यांची वाढ आणि संख्या राखणे हे जैवविविधतेसाठी आवश्यक आहे. ग्रामपंचायत, नगरपालिका आणि महानगरपालिका यांनी या महत्त्वपूर्ण कार्याची जबाबदारी स्वीकारून पोकळी असलेल्या झाडांचे संरक्षण करणे आपले नैतिक आणि पर्यावरणीय कर्तव्य आहे. यामुळे आपण केवळ एका पक्ष्याला नव्हे, तर आपल्या परिसंस्थेचे संतुलन राखण्यास मदत करू.